Havai hatlar, kırsal ve orman içi bölgelerde kilometrelerce yol kat eder. Bu güzergâhlarda şebekenin en sessiz ama en ısrarcı tehdidi bitki örtüsüdür. Ağaçlar her mevsim biraz daha büyür, dallar iletkene biraz daha yaklaşır ve bir gün rüzgârlı bir havada ya da yoğun bir yük altında temas gerçekleşir. Sonuç, geçici bir arızadan uzun süreli bir kesintiye, kötü senaryoda ise orman yangınına kadar uzanabilir.
Bitki Örtüsü Neden Kalıcı Bir Risk?
Ekipman arızaları çoğu zaman tek seferlik olaylardır: Bir parça değiştirilir ve sorun kapanır. Vejetasyon ise yenilenen bir risktir. Budanan bir ağaç birkaç yıl içinde yeniden hatta yaklaşır. Yeni dikilen fidanlar, terk edilmiş tarım arazilerinde kendiliğinden büyüyen çalılar ve hızlı büyüyen türler, güzergâhın risk haritasını sürekli değiştirir.
Bu nedenle vejetasyon yönetimi bir defalık bir temizlik işi değil, döngüsel bir süreçtir. Döngünün sağlıklı işlemesi için de her dönemde "Hangi açıklıklar kritik eşiğe yaklaştı?" sorusuna güvenilir bir cevap gerekir.
İletken Açıklığını Etkileyen Faktörler
İletken ile bitki örtüsü arasındaki mesafe sabit değildir. Birkaç faktör bu mesafeyi gün içinde ve mevsimden mevsime değiştirir:
- Sehim: İletken ısındıkça uzar ve aşağı sarkar. Yüksek ortam sıcaklığı ve yoğun yük, açıklığı en dar seviyesine indirir.
- Rüzgârla salınım: İletken yanal olarak savrulduğunda, normalde güvenli mesafede duran bir ağaç kritik bölgeye girebilir.
- Bitki büyümesi: Türüne, iklime ve toprak koşullarına göre farklı hızlarda büyüyen bitki örtüsü, açıklığı yıl boyunca daraltır.
- Arazi yapısı: Eğimli arazilerde, yamaç tarafındaki ağaçlar iletkene beklenenden çok daha yakın olabilir.
Bu değişkenler, sahada çıplak gözle yapılan tahminlerin neden yanıltıcı olabildiğini de açıklar.
Mevzuat Çerçevesi: EKAT Çizelgeleri
Türkiye'de havai hatlarda iletkenlerin çevredeki nesnelere, bu arada ağaçlara olan asgari mesafeleri Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (EKAT) çizelgeleriyle tanımlanır. Mesafeler gerilim seviyesine ve durum türüne göre farklılaşır.
Dağıtım şirketleri için bu çizelgeler hem güvenlik hem de sorumluluk açısından bağlayıcıdır. Bir olay yaşandığında, ilgili açıklığın en son ne zaman ve nasıl denetlendiği, hangi bulguların kayda geçtiği ve hangi aksiyonların planlandığı sorgulanır. Denetimin kanıtlanabilir olması, en az denetimin kendisi kadar önemlidir.
Geleneksel Yaklaşımın Sınırları
Klasik vejetasyon yönetimi büyük ölçüde yaya ya da araçla yapılan güzergâh yürüyüşlerine ve sabit periyotlu budama programlarına dayanır. Bu yaklaşımın bazı bilinen sınırları vardır:
- Ulaşılması zor güzergâhlar daha seyrek kontrol edilir.
- Mesafe değerlendirmesi, kontrolü yapan kişinin deneyimine bağlıdır ve kişiden kişiye değişir.
- Bulgular çoğu zaman serbest metin notlar olarak kalır, ekipman kaydıyla ilişkilendirilmez.
- Budama ekipleri riskin en yüksek olduğu yere değil, programda sırası gelen bölgeye yönlendirilir.
Sabit periyotlu budama kaynak açısından da verimsizdir: Bazı bölgeler gereğinden sık budanırken, hızla büyüyen bölgeler bir sonraki döngüye kadar risk altında kalır.
Veriye Dayalı Vejetasyon Yönetimi
Daha iyi bir model, açıklık bilgisini sistematik olarak toplamak ve onu doğrudan şebeke varlıklarına bağlamakla başlar. Drone ile yapılan gözlem uçuşları, zor ulaşılan güzergâhları da düzenli olarak görüntüleme imkânı verir. Görüntülerden üretilen açıklık değerlendirmeleri mevzuattaki mesafe çizelgeleriyle karşılaştırıldığında, sonuç kişisel bir yorum olmaktan çıkar ve tekrarlanabilir bir denetime dönüşür.
Bu noktada en önemli adım, bulgunun bakım sürecine akmasıdır. Kritik bir açıklık tespit edildiğinde, bunun ilgili hat bölümüne bağlı bir kayıt, bir alarm ve gerektiğinde bir budama iş emri olarak sisteme girmesi gerekir. Böylece budama ekipleri, takvime göre değil gerçek riske göre yönlendirilebilir.
GEONIVA ile Açıklık Denetimi
GEONIVA, GeoEner ailesinin yapay zekâ destekli gözlem platformudur ve vejetasyon mesafe analiziyle iletken–bitki örtüsü açıklıklarını EKAT çizelgelerine göre denetler. Bu analiz, drone ve saha fotoğraflarındaki anomali tespitiyle aynı akışın parçasıdır.
Gözlem uçuşu doğrudan iş emrinden planlanır; uçuş fotoğrafları EXIF konumlarından CBS altyapısındaki ilgili şebeke ekipmanına otomatik bağlanır. Uçuş görüntülerinden ortofoto üretilerek harita üzerinde şebekeyle üst üste gösterilebilir; bu da güzergâhın genel durumunu tek ekranda görmeyi kolaylaştırır.
Mühendisin onayladığı bulgular bakım formuna, alarm ve iş emri mekanizmasına kapalı devre olarak aktarılır. Her onay ya da ret kararı, inceleyen kişi ve tarih bilgisiyle kayıt altına alınır. Tarih ve filtre bazlı bulgu raporları CSV/Excel olarak alınabildiği için, bir açıklığın ne zaman denetlendiği sorusunun cevabı her zaman hazırdır.
Sonuç: Takvimden Riske Geçiş
Vejetasyon yönetiminde asıl dönüşüm, budama programını takvime göre değil, ölçülmüş riske göre kurmaktır. Bunun için açıklıkların düzenli, tekrarlanabilir ve mevzuata dayalı biçimde denetlenmesi ve her bulgunun doğru ekipmana bağlanarak bakım sürecine akması gerekir.
Havai hat güzergâhlarınızda açıklık denetimini nasıl sistematik hâle getirebileceğinizi konuşmak için bizimle iletişime geçin ve GEONIVA demosu talep edin.
